Η τέχνη είναι μια μηχανή της φαντασίας που ανιχνεύει τα όρια του χώρου και του χρόνου ανατρέποντας τα σύνορα της ιστορίας. Η μικρή αλλά εκρηκτική παράδοση του Μοντερνισμού, αντίθετα, κήρυσσε την αυτονόμησή του απ' όλα τα συστήματα της ιστορίας. Το μεταμοντέρνο πάλι παρουσιάστηκε ως η κατάφαση της ιστορικής συνέχειας, ώστε το παρελθόν να ενεργοποιείται δυναμικά μέσα στην τέχνη του παρόντος. Νομίζω πάντως ότι η διάζευξη μοντέρνου-μεταμοντέρνου είναι μάλλον σχηματική καθώς καταλήγει σε ελλιπή όσο και ακραία σχήματα. Το έργο τέχνης φέρει εξ ορισμού την πρόκληση της ανατροπής και το σπέρμα του καινούργιου καθώς προπαγανδίζει μιαν «άλλη» πραγματικότητα, μιαν διαφορετική θέσμιση της κοινωνίας. Από την άλλη πλευρά επειδή ακριβώς είναι πολιτισμική αξία και αισθητοποιημένη ιδεολογία, παρουσιάζεται αναπότρεπτα συνδεδεμένο προς την διαλεκτική του πολιτισμού. δηλαδή ακολουθεί μια πορεία παράλληλη με τους μηχανισμούς της ιστορίας. . Ετσι λοιπόν σήμερα αξιοποιώντας κανείς όλη την εμπειρία του παρελθόντος, μακριά από αφελείς στεγανοποιήσεις και προκατασκευασμένει; απόψεις, μπορεί να ψάξει το έργο τέχνης στον πυρήνα του και να το μελετήσει γιαυτό που είναι κι όχι γιαυτό που του επιβάλλουν να είναι κάποια συστήματα πολιτιστικής εξουσίας. Το έργο τέχνης δεν γίνεται να νοηθεί έξω από τη διαλεκτική της ιστορίας είτε το ιδεολογικό φορτίο του λειτουργεί ως κατάφαση της ιστορικής παράδοσης είτε ως άρνηση. 'Αλλο πράγμα βέβαια να ερευνάς συνειδητά την εξέλιξη των μορφών εν χρόνω και εν χώρω κι άλλο πράγμα να εικονογραφείς επιδερμικά την Ιστορία μιμούμενος εξωτερικά κάποια στιλ εν είδει διαπολιτισμικού κολλάζ, όπως συνέβαινε ευρέως κατά την προηγούμενη -τουλάχιστον- δεκαετία με την συνεπικουρία μάλιστα πολλών θεωρητικών του μεταμοντέρνου.

Τούτων δοθέντων πιστεύω ότι η Μαριλένα Ζαμπούρα με την ηθική στάση της ζωγραφικής της έρχεται να ξεκαθαρίσει κάποιες ιδεοληψίες μ’ έναν τρόπο αθόρυβο μεν κατηγορηματικό δε. Η Ζαμπούρα ζωγραφίζοντας ζωγραφίζει κυρίως την αγωνία της ζωγραφικής. την αγωνία της δηλαδή για να υπάρξει ως έκφραση ενός άμεσου όσο και απόλυτου αισθήματος. Γιατί η αγωνία της έρευνας είναι τελικά το σταθερό κριτήριο σχετικά με το τι είναι αληθινά πρωτοποριακό. Ουσιαστική της επιδίωξη παραμένει η μετάσταση της ατομικής συγκίνησης σε συλλογική εμπειρία. Η τωρινή ενότητα των έργων της, απαλλαγμένη από εύκολει; συναισθηματικέι; αναφορές, εικονοποιεί έναν κόσμο σκληρό και απόλυτο. Μέχρι τώρα η δουλειά της εμπνεόταν από την ποίηση των κλειστών δωματίων και ήταν μια αυτοαναφορά σε εικόνει; παρωχημένες, μια επίκληση της απολεσθείσης παιδικότητας. Σήμερα η έρευνα της εξελίσσεται αναγόμενη σε μια σειρά προβλημάτων περισσότερο σύνθετων. Τώρα την νοιάζει μια συνολική ερμηνεία κι όχι η αποσπασματική κατάθεση κάποιων βιωμάτων, η στερεότητα της μορφής και η επάρκεια της εικόνας όσον αφορά στην απόδοση του χώρου και του χρόνου. Εφόσον η Ζαμπούρα καλύπτεται από την ζωγραφική του τελάρου θέτει ως προϋπόθεση όχι την ανα-παράσταση όσο την δημιουργία ενός αυτάρκους σύμπαντος, ενός οπτικού πεδίου που το συνθέτουν προσωπικά και διατομικά σύμβολα. Η εξαντλητικά πλασμένη ζωγραφική επιφάνεια περιλαμβάνει διάφορους ιδεότυπους: τη σπηλιά. τον πέτρινο δρόμο, τη φωτιά, τα καμμένα δέντρα, το μικρό παιδί -μια φιγούρα πια εντελώς υποβαθμισμένη- και την έντονη διαφοροποίηση του «μέσα» και του «έξω». Ο χώρος πλέον αποτελεί ένα δραματικό συμβάν που καθηλώνει την χρονική στιγμή παγώνοντας τα γεγονότα καθώς αυτά εξελίσσονται Το τοπίο της πόλης εναλλάσσεται με το «φυσικό» τοπίο. Και τα δύο βέβαια τίθενται υπό δοκιμασία, υπό ανατροπή, ο ζωγραφικός χώρος τελικά είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό. Η λειτουργία του χρόνου ως βιώματος και ως αποθησαυρισμένης επιθυμίας, είναι προφανής. Στους παλαιότερους πίνακες της η ζωγράφος επέμενε στην εικονοποιία του χαμένου καιρού. Σήμερα η πρόθεση είναι σαφώς πιο φιλόδοξη. Οι εικόνες που υποσυνείδητα διαμορφώνονται, εκφράζουν μεταφυσικό δέος και αποτελούν σχόλια πάνω στην δυναμική -πλέον- του χρόνου. Ο χρόνος που άλλοτε κινείται ευθύγραμμα κι άλλοτε παρεκκλίνει, που στιγματίζεται από άγχη και φοβίες, καθίσταται τώρα πλαστικό γεγονός. Με τους μεγάλους παραστατικούς της πίνακες η Ζαμπούρα στήνει ένα σκηνικό: πρόκειται για ένα χώρο αποξενωμένο, χωρίς σημαίνοντα χαρακτηριστικά τον οποίο η ζωγράφος κοιτάει από ψηλά. άλλοτε τον αντιμετωπίζει αποσπασματικά κι άλλοτε τον συνθέτει ως όλον. πάντα όμως ο θεατής είναι συνένοχος. Ο χώρος αυτός μοιάζει συχνά με τα τοπία της πόλης που δουλεύει ο Βάιντα ή με τους μεταφυσικούς χώρους του Ταρκόφσκυ στον «Στάλκερ». Η ωραιοπάθεια του χρώματος έχει προ πολλού εξοβελισθεί. Το χρώμα πλέον σημαίνει τον εαυτό του. ' Οπως επίσης έχουν εξοβελισθεί τα εύκολα ή θνησιγενή συνθήματα. τα οικολογικά ας πούμε. Εδώ κυρίως καταβάλλεται προσπάθεια να γίνει ορατό και αναγνώσιμο το συγκινησιακό μέσω των αισθήσεων αλλά πέραν της αγοραίας αισθητικής. Το δράμα δεν χρειάζεται δραματοποίηση. Ακόμη η ζωγραφική της Ζαμπούρα αρνείται να μπει σε δεδομένα ζωγραφικά σχήματα. αναφέρεται μόνο στο παρελθόν της και στην ιστορική εμπειρία. Διεθνής παράλληλη περίπτωση είναι εκτός των άλλων ο Anselm Kiefer. Αλλά και ο Masaccio όταν ζωγράφιζε την έξωση των πρωτοπλάστων στη Santa Maria del Carmine για το παρεκκλήσιο των Brancacci. ' Ηταν τότε, για πρώτη φορά στην τέχνη της Αναγέννησης, που διατυπωνόταν με τέτοια γεωμετρική αυστηρότητα η συνθήκη του χρόνου και του χώρου. Ο Masaccio μετατρέπει ένα θρησκευτικό θέμα σε υπαρξιακό προβληματισμό. Ο Αδάμ και η Εύα εγκαταλείποντας το άχρονο της παραδείσιας ευδαιμονίας ουσιαστικά θέτουν σε κίνηση τον ιστορικό χρόνο. ' Εκτοτε ο πολιτισμός θα νοείται ως άθροισμα της ατομικής ευτυχίας και της ατομικής δυστυχίας. Το δράμα της εικόνας συντίθεται από την άκρα ερημία του χώρου και από την υποβολή της παρουσίας του χρόνου.

Η τωρινή ενότητα περιλαμβάνει και μια σειρά πινάκων μικρών διαστάσεων που αποτελούν τρόπον τινά πλαστικές σπουδές για τις μεγάλες συνθέσεις. Είναι έργα αφηρημένα στα οποία το χρώμα λειτουργεί άλλοτε λυρικά κι άλλοτεως φορέας έντασης. Τα μικρά αυτά έργα, απολύτως αυτόνομα από πλευράς ζωγραφικής πρακτικής, αποδεικνύουν τις πολύ μεγάλες εικαστικές δυνατότητες της ζωγράφου. Η Ζαμπούρα δεν εξαντλείται σε εξωτερικές χειρονομίες αλλά χτίζει το όραμα της με στοχασμό και μέτρο προσηλωμένη στην διαδικασία της όρασης. Τα τοπία της είναι «εννοιολογικά», δηλαδή αποκαλύπτουν έναν σύνθετο κώδικα πληροφοριών. Εκφράζουν την καταπιεστική βαρύτητα του χώρου δηλώνοντας την αμφισημία του περιεχομένου τους. Κι είναι τελικά τρυφερότητα ο τρόπος με τον οποίο συναρθρώνονtαι φόρμες από πρόθεση επιθετικές.

Η δουλειά της Ζαμπούρα βρίσκεται σ' ένα οριακό μεταίχμιο, όπως σ' ένα μεταίχμιο βρίσκεται πάντα κάθε αληθινή δημιουργία' σ' αυτήν δηλαδή την ακραία κατάσταση η οποία μετατρέπει σε είναι το μη είναι και όπου καθώς ξεπερνιώνται οι διάφοροι φορμαλισμοί, κυοφορείται η επαναστατικά αληθινή εικόνα.

(Kατάλογος έκθεσης στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών 1991)